📘 ОРТ — МАТЕМАТИКА

3-ай. 2-сабак. Кыймыл жана биргелешкен иш маселелери

🎯 Сабактын максаты

Кыймылга жана биргелешкен ишке байланыштуу маселелерди математикалык формулалар аркылуу чыгарууну үйрөнүү.

Сабактын бөлүктөрү: теория, формулалар, чыгарылган мисалдар, практикалык тапшырмалар жана тест.

1. Кыймыл маселелери

Кыймыл маселелеринде негизинен үч чоңдук колдонулат: жол, ылдамдык жана убакыт.

S = v × t

S — жол (км), v — ылдамдык (км/саат), t — убакыт (саат).

v = S / t

Ылдамдыкты табуу үчүн жолду убакытка бөлөбүз.

t = S / v

Убакытты табуу үчүн жолду ылдамдыкка бөлөбүз.

Карама-каршы багытта кыймыл

Эки объект бири-бирине карай жүрсө, алардын жакындашуу ылдамдыгы кошулат.

v = v₁ + v₂

Бир багытта кыймыл

Эки объект бир багытта жүрсө, салыштырмалуу ылдамдык чоң ылдамдыктан кичине ылдамдыкты кемитүү аркылуу табылат.

v = v₁ − v₂

2. Биргелешкен иш маселелери

Биргелешкен иш маселелеринде ар бир жумушчунун же механизмдин бир убакытта аткарган жумуш үлүшү эсептелет.

Бир күндөгү иш = 1 / n

Эгер жумушчу бүт жумушту n күндө аткарса, бир күндө жумуштун 1/n бөлүгүн аткарат.

1/T = 1/t₁ + 1/t₂

Эки жумушчу чогуу иштеген убакытты табуу формуласы. Бул жерде t₁ жана t₂ — алардын өз-өзүнчө иштөө убактысы, T — биргелешип иштөө убактысы.

Бул формула эки жумушчу бир эле жумушту аткарганда жана алардын иштөө ылдамдыгы өзгөрбөгөндө колдонулат.

3. Чыгарылган мисалдар

Мисал 1. Ылдамдыкты табуу

Автомобиль 3 саатта 180 км жол жүрдү. Анын ылдамдыгын тапкыла.

Чыгарылышы:

v = S / t = 180 / 3 = 60 км/саат.

Жообу: 60 км/саат.

Мисал 2. Жолду табуу

Велосипедчи 15 км/саат ылдамдык менен 4 саат жүрдү. Ал канча жол жүрдү?

Чыгарылышы:

S = v × t = 15 × 4 = 60 км.

Жообу: 60 км.

Мисал 3. Карама-каршы багыттагы кыймыл

Эки шаардан бири-бирине карай эки автомобиль чыкты. Биринчисинин ылдамдыгы 60 км/саат, экинчисиники 40 км/саат. Шаарлардын аралыгы 200 км. Алар канча сааттан кийин жолугушат?

Чыгарылышы:

Жакындашуу ылдамдыгы: 60 + 40 = 100 км/саат.

t = 200 / 100 = 2 саат.

Жообу: 2 сааттан кийин.

Мисал 4. Биргелешкен иш

Бир жумушчу жумушту 6 күндө, экинчиси 3 күндө бүтүрөт. Экөө чогуу иштесе, канча күндө бүтүрүшөт?

Чыгарылышы:

Биринчи жумушчу бир күндө 1/6 бөлүгүн аткарат.

Экинчи жумушчу бир күндө 1/3 бөлүгүн аткарат.

Экөө бир күндө: 1/6 + 1/3 = 1/2 бөлүгүн аткарышат.

Демек, толук жумушту 1 / (1/2) = 2 күндө бүтүрүшөт.

Жообу: 2 күндө.

Мисал 5. Бир багыттагы кыймыл

Биринчи велосипедчи 20 км/саат, экинчиси 15 км/саат ылдамдыкта бир багытта жүрүп жатат. Алардын баштапкы аралыгы 10 км болсо, биринчи велосипедчи экинчисине канча саатта жетет?

Чыгарылышы:

Жакындашуу ылдамдыгы: 20 − 15 = 5 км/саат.

t = 10 / 5 = 2 саат.

Жообу: 2 саатта.

4. Практикалык тапшырмалар

1-маселе. Поезд 70 км/саат ылдамдык менен 3 саат жүрдү. Канча жол жүрдү?
2-маселе. Автомобиль 240 км жолду 4 саатта басып өттү. Ылдамдыгын тапкыла.
3-маселе. Эки велосипедчи бири-бирине карай 12 км/саат жана 18 км/саат ылдамдык менен жүрүшөт. Баштапкы аралык 90 км болсо, канча саатта жолугушат?
4-маселе. Бир жумушчу жумушту 8 күндө, экинчиси 8 күндө бүтүрөт. Экөө чогуу канча күндө бүтүрүшөт?
5-маселе. Бир жумушчу ишти 12 күндө бүтүрөт. Ал 3 күндө жумуштун кандай бөлүгүн аткарат?

Жоопторду көрүү

Практикалык тапшырмалардын жооптору
  1. 210 км.
  2. 60 км/саат.
  3. 3 саат.
  4. 4 күн.
  5. 1/4 бөлүгүн.

5. Билимиңди текшер — тест

Ар бир суроого бир туура жоопту тандаңыз. Бардык суроолорго жооп бергенден кийин текшерүү баскычын басыңыз.

1. Автомобиль 2 саатта 60 км жүрдү. Ылдамдыгы канча?
2. Поезд 80 км/саат ылдамдык менен 3 саат жүрдү. Канча жол жүрдү?
3. 120 км жолду 40 км/саат ылдамдык менен канча убакытта өтөт?
4. Эки автомобиль бири-бирине карай 60 жана 40 км/саат ылдамдык менен жүрөт. Жакындашуу ылдамдыгы канча?
5. Эки жумушчу биргелешип иштегенде, биринчиси жумушту 6 күндө, экинчиси 3 күндө бүтүрөт. Экөө чогуу канча күндө бүтүрөт?
6. Жумушчу ишти 5 күндө бүтүрөт. Ал бир күндө жумуштун канча бөлүгүн аткарат?
7. Эки объект бир багытта 70 жана 50 км/саат ылдамдык менен жүрөт. Салыштырмалуу ылдамдык канча?
8. Суу түтүгү бассейнди 4 саатта толтурат. Бир саатта бассейндин канча бөлүгүн толтурат?
9. Эки жумушчу өз-өзүнчө бир жумушту 8 күндө бүтүрөт. Экөө чогуу канча күндө бүтүрөт?
10. Жумушчу ишти 12 күндө бүтүрөт. 3 күндө жумуштун канча бөлүгүн аткарат?

📌 Сабактын жыйынтыгы

Бул сабакта жол, ылдамдык, убакыт жана биргелешкен иш маселелерин чыгарууну үйрөндүк.

Үй тапшырмасы: Кыймылга байланыштуу 2 маселе жана биргелешкен ишке байланыштуу 2 маселе түзүп, теңдеме же формулалар менен чыгаргыла.