📘 ОРТ — МАТЕМАТИКА

3-ай. 1-сабак. Тексттик маселелерди чыгаруу

🎯 Сабактын максаты

Окуучулар тексттик маселелердин шартын талдоону, белгисиз чоңдукту аныктоону, математикалык модель түзүүнү жана теңдеме аркылуу маселелерди чыгарууну үйрөнүшөт.

Сабактын бөлүктөрү: теория, мисалдар, практикалык тапшырмалар жана тест.

1. Тексттик маселе деген эмне?

Тексттик маселе — күнүмдүк турмуштагы окуялар жана чоңдуктар жөнүндө берилген маалыматтардын негизинде белгисиз санды табууну талап кылган тапшырма.

Маселени чыгаруунун 5 кадамы

  1. Маселенин шартын кунт коюп окуу.
  2. Берилген чоңдуктарды аныктоо.
  3. Эмнени табуу керек экенин белгилөө.
  4. Теңдеме же математикалык туюнтма түзүү.
  5. Эсептеп, жоопту текшерүү.
Негизги эреже: Белгисиз санды x деп белгилейбиз.

2. Чыгарылган мисалдар

Мисал 1. Эки сандын суммасы

Эки сандын суммасы 48ге барабар. Биринчи сан экинчисинен 12ге чоң. Сандарды тапкыла.

Чыгарылышы:

Экинчи санды x дейбиз. Биринчи сан x + 12 болот.

x + (x + 12) = 48

2x + 12 = 48

2x = 36

x = 18

Биринчи сан: 18 + 12 = 30.

Жообу: 18 жана 30.

Мисал 2. Жаш курак

Атасы 40 жашта, уулу 10 жашта. Канча жылдан кийин атасы уулунан 3 эсе улуу болот?

Чыгарылышы:

x жылдан кийин:

40 + x = 3(10 + x)

40 + x = 30 + 3x

10 = 2x

x = 5

Жообу: 5 жылдан кийин.

Мисал 3. Сатып алуу

3 дептер жана 2 калем 100 сом турат. Бир дептер 20 сом болсо, бир калем канча турат?

Чыгарылышы:

Калемдин баасын x дейбиз.

3 × 20 + 2x = 100

60 + 2x = 100

2x = 40

x = 20

Жообу: 20 сом.

Мисал 4. Ылдамдык

Автомобиль 3 саатта 180 км жол жүрдү. Анын орточо ылдамдыгын тапкыла.

Формула: S = v × t

v = S / t = 180 / 3 = 60

Жообу: 60 км/саат.

Мисал 5. Жумуш

Бир жумушчу ишти 6 күндө бүтүрөт. Ал бир күндө жумуштун кандай бөлүгүн аткарат?

1 / 6

Жообу: жумуштун 1/6 бөлүгүн.

3. Практикалык тапшырмалар

1-маселе. Эки сандын суммасы 70. Биринчи сан экинчисинен 10го чоң. Сандарды тапкыла.
2-маселе. Бир китеп 120 сом турат. Үч китеп канча сом болот?
3-маселе. Велосипедчи 4 саатта 48 км жүрдү. Ылдамдыгын тапкыла.
4-маселе. Бир санды 5ке көбөйтүп, 15ти кошкондо 60 чыкты. Ал санды тапкыла.
5-маселе. Бир класста 30 окуучу бар. Алардын 2/5 бөлүгү кыздар. Кыздардын санын тапкыла.

Практикалык тапшырмалардын жооптору

Жоопторду көрүү үчүн басыңыз
  1. 40 жана 30.
  2. 360 сом.
  3. 12 км/саат.
  4. 9.
  5. 12 кыз.

4. Билимиңди текшер — тест

Ар бир суроого бирден туура жоопту тандаңыз. Тесттин аягында «Жоопторду текшерүү» баскычын басыңыз.

1. Эки сандын суммасы 50. Биринчи сан 20 болсо, экинчи сан канча?
2. 5x = 45 теңдемесинде x канчага барабар?
3. Автомобиль 2 саатта 120 км жүрдү. Ылдамдыгы канча?
4. 3 дептердин ар бири 15 сом. Жалпы баасы канча?
5. x + 18 = 40 теңдемесинде x канча?
6. 80 санынын 25% канча?
7. 4 саатта 200 км жүргөн поезддин ылдамдыгы канча?
8. 7x = 56 болсо, x канча?
9. 60 санынын 1/3 бөлүгү канча?
10. Бир санга 25ти кошкондо 70 чыкты. Ал сан канча?

📌 Сабактын жыйынтыгы

Бүгүн тексттик маселелердин шартын талдоону, белгисиз чоңдукту x менен белгилөөнү жана теңдеме түзүп чыгарууну үйрөндүк.

Үй тапшырмасы: Күнүмдүк турмуштан 3 тексттик маселе түзүп, аларды теңдеме аркылуу чыгаргыла.