📘 ОРТ — КЫРГЫЗ ТИЛИ

3-ай. 5-сабак

🎯 Сабактын темасы: Сөздүн мааниси жана сүйлөмдүн түзүлүшү

Сабактын максаты: сөздөрдүн түз жана өтмө маанисин айырмалоо, сөздүн маанисин контекст аркылуу түшүнүү жана сүйлөмдүн түзүлүшүн талдоо көндүмдөрүн өнүктүрүү.

Сабактын жүрүшү: теория, мисалдар, практикалык тапшырмалар жана 15 суроолук тест.

1. Сөздүн лексикалык мааниси

Сөздүн лексикалык мааниси — сөз аркылуу билдирилген негизги түшүнүк. Ар бир сөз белгилүү бир нерсени, кыймылды, белгини же абалды билдирет.

Мисалдар:
Китеп — окуу үчүн колдонулуучу басылма.
Мугалим — билим берүүчү адам.
Чуркоо — тез кыймылдоо.

Сөздүн түз жана өтмө мааниси

Түз маани — сөздүн өзүнүн негизги мааниде колдонулушу.

Алтын шакек — шакек чыныгы алтындан жасалган.

Өтмө маани — сөздүн башка нерсеге окшоштуруп, образдуу колдонулушу.

Алтын күз — күз мезгилинин кооздугун билдирет.

2. Сөздүн маанисин контексттен аныктоо

Контекст — сөз колдонулган сүйлөм же тексттин жалпы мазмуну. Бир эле сөз ар башка сүйлөмдө ар башка маанини билдириши мүмкүн.

Мисал:
1. Баланын башы ооруп жатат. — дене мүчөсү.
2. Тоонун башына чыктык. — эң үстүңкү бөлүгү.
3. Иштин башын баштадык. — баштапкы бөлүгү.

Демек, сөздүн маанисин туура түшүнүү үчүн анын сүйлөмдө кандай колдонулганына көңүл буруу керек.

3. Сүйлөмдүн түзүлүшү

Сүйлөм — бүткөн ойду билдирген сөздөрдүн грамматикалык жактан байланышкан тобу.

Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү

Мисал: Окуучу китеп окуду.
Ээ — окуучу.
Баяндооч — окуду.

Сүйлөмдүн айкындооч мүчөлөрү

Мисал: Акылдуу окуучу бүгүн китепти кунт коюп окуду.
Ээ — окуучу.
Баяндооч — окуду.
Аныктооч — акылдуу.
Толуктооч — китепти.
Бышыктооч — бүгүн, кунт коюп.

4. Практикалык тапшырмалар

  1. «Алтын шакек» жана «алтын күз» сөз айкаштарындагы «алтын» сөзүнүн маанисин салыштыргыла.
  2. «Тоонун башы» деген сөз айкашында «баш» сөзү кандай мааниде колдонулганын түшүндүргүлө.
  3. «Окуучулар мектепке келишти» сүйлөмүнөн ээ менен баяндоочту тапкыла.
  4. «Акылдуу бала тапшырманы тез аткарды» сүйлөмүнөн аныктоочту жана бышыктоочту тапкыла.
  5. «Эне баласына китеп берди» сүйлөмүндөгү толуктоочту аныктагыла.

5. Билимиңди текшер — тест

Ар бир суроого бирден туура жоопту белгилегиле. Аягында «Жоопторду текшерүү» баскычын баскыла.

← 3-айдын сабактарына кайтуу