🎯 Сабактын темасы: Сөздүн мааниси жана сүйлөмдүн түзүлүшү
Сабактын максаты: сөздөрдүн түз жана өтмө маанисин айырмалоо, сөздүн маанисин контекст аркылуу түшүнүү жана сүйлөмдүн түзүлүшүн талдоо көндүмдөрүн өнүктүрүү.
Сабактын жүрүшү: теория, мисалдар, практикалык тапшырмалар жана 15 суроолук тест.
1. Сөздүн лексикалык мааниси
Сөздүн лексикалык мааниси — сөз аркылуу билдирилген негизги түшүнүк. Ар бир сөз белгилүү бир нерсени, кыймылды, белгини же абалды билдирет.
Китеп — окуу үчүн колдонулуучу басылма.
Мугалим — билим берүүчү адам.
Чуркоо — тез кыймылдоо.
Сөздүн түз жана өтмө мааниси
Түз маани — сөздүн өзүнүн негизги мааниде колдонулушу.
Өтмө маани — сөздүн башка нерсеге окшоштуруп, образдуу колдонулушу.
2. Сөздүн маанисин контексттен аныктоо
Контекст — сөз колдонулган сүйлөм же тексттин жалпы мазмуну. Бир эле сөз ар башка сүйлөмдө ар башка маанини билдириши мүмкүн.
1. Баланын башы ооруп жатат. — дене мүчөсү.
2. Тоонун башына чыктык. — эң үстүңкү бөлүгү.
3. Иштин башын баштадык. — баштапкы бөлүгү.
Демек, сөздүн маанисин туура түшүнүү үчүн анын сүйлөмдө кандай колдонулганына көңүл буруу керек.
3. Сүйлөмдүн түзүлүшү
Сүйлөм — бүткөн ойду билдирген сөздөрдүн грамматикалык жактан байланышкан тобу.
Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү
- Ээ — сүйлөмдө ким же эмне жөнүндө сөз болуп жатканын билдирет.
- Баяндооч — ээнин кыймыл-аракетин же абалын билдирет.
Ээ — окуучу.
Баяндооч — окуду.
Сүйлөмдүн айкындооч мүчөлөрү
- Аныктооч — заттын белгисин, санын же таандыктыгын билдирет.
- Толуктооч — кыймыл-аракет багытталган нерсени билдирет.
- Бышыктооч — кыймылдын мезгилин, ордун, себебин же кандайча аткарылганын билдирет.
Ээ — окуучу.
Баяндооч — окуду.
Аныктооч — акылдуу.
Толуктооч — китепти.
Бышыктооч — бүгүн, кунт коюп.
4. Практикалык тапшырмалар
- «Алтын шакек» жана «алтын күз» сөз айкаштарындагы «алтын» сөзүнүн маанисин салыштыргыла.
- «Тоонун башы» деген сөз айкашында «баш» сөзү кандай мааниде колдонулганын түшүндүргүлө.
- «Окуучулар мектепке келишти» сүйлөмүнөн ээ менен баяндоочту тапкыла.
- «Акылдуу бала тапшырманы тез аткарды» сүйлөмүнөн аныктоочту жана бышыктоочту тапкыла.
- «Эне баласына китеп берди» сүйлөмүндөгү толуктоочту аныктагыла.
5. Билимиңди текшер — тест
Ар бир суроого бирден туура жоопту белгилегиле. Аягында «Жоопторду текшерүү» баскычын баскыла.