🎯 Сабактын максаты
Сүйлөмдүн грамматикалык негизин түшүнүү, ээ менен баяндоочту айырмалоо жана сүйлөм ичинен туура табуу көндүмдөрүн өнүктүрүү.
Сабактын бөлүктөрү: теория, мисалдар, практикалык тапшырмалар жана 15 суроолук тест.
1. Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү деген эмне?
Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү — сүйлөмдүн негизги оюн билдирген ээ жана баяндооч.
Ээ менен баяндооч сүйлөмдүн грамматикалык негизин түзөт.
- Ким? — окуучу (ээ).
- Эмне кылат? — окуйт (баяндооч).
2. Ээ деген эмне?
Ээ — сүйлөмдө ким же эмне жөнүндө сөз болуп жатканын билдирген баш мүчө.
Ээ көбүнчө зат атооч же ат атооч менен берилет.
Ээге берилүүчү суроолор
- Ким?
- Эмне?
- Кимдер?
- Эмнелер?
- Мугалим сабак өттү. (Ким? — мугалим)
- Күн чыкты. (Эмне? — күн)
- Окуучулар келишти. (Кимдер? — окуучулар)
- Китептер текчеде турат. (Эмнелер? — китептер)
3. Баяндооч деген эмне?
Баяндооч — ээнин кыймыл-аракетин, абалын же белгисин билдирген баш мүчө.
Баяндооч көбүнчө этиштен жасалат, бирок башка сөз түркүмдөрү менен да берилиши мүмкүн.
Баяндоочко берилүүчү суроолор
- Эмне кылды?
- Эмне кылат?
- Кандай?
- Ким болду?
- Эмне болду?
- Бала ойноп жатат. (Эмне кылып жатат?)
- Атам келди. (Эмне кылды?)
- Аба суук. (Кандай?)
- Ал мугалим. (Ким?)
4. Ээ менен баяндоочту кантип табабыз?
1-мисал: Айгүл ыр ырдады.
Ким? — Айгүл (ээ).
Эмне кылды? — ырдады (баяндооч).
2-мисал: Балдар мектепке барышты.
Кимдер? — балдар (ээ).
Эмне кылышты? — барышты (баяндооч).
3-мисал: Асман ачык.
Эмне? — асман (ээ).
Кандай? — ачык (баяндооч).
5. Сүйлөмдүн грамматикалык негизи
Сүйлөмдүн ээси жана баяндоочу анын грамматикалык негизин түзөт.
Мисал: Акылдуу окуучу тапшырманы тез аткарды.
Ээ — окуучу.
Баяндооч — аткарды.
«Акылдуу», «тапшырманы», «тез» сөздөрү баш мүчөлөр эмес.
Эсиңерде болсун: сүйлөмдөн биринчи «ким?» же «эмне?» деп ээни, андан кийин «эмне кылды?» же башка тиешелүү суроолор менен баяндоочту табабыз.
6. Практикалык тапшырмалар
1-тапшырма. Ээсин тап
- Окуучу тапшырманы аткарды. — Окуучу.
- Канат куштар учуп жүрөт. — Куштар.
- Апам тамак жасады. — Апам.
- Жамгыр жаады. — Жамгыр.
2-тапшырма. Баяндоочту тап
- Балдар футбол ойношту. — Ойношту.
- Күн жылуу. — Жылуу.
- Атам жумушка кетти. — Кетти.
- Китеп кызыктуу. — Кызыктуу.
3-тапшырма. Грамматикалык негизди аныкта
- Мугалим түшүндүрдү. — Мугалим / түшүндүрдү.
- Окуучулар жазышты. — Окуучулар / жазышты.
- Гүлдөр ачылды. — Гүлдөр / ачылды.
📝 7. Билимиңди текшер — тест
Ар бир суроодон бир туура жоопту танда. Бардык суроолорго жооп бергенден кийин «Жоопторду текшерүү» баскычын бас.