📘 ОРТ — КЫРГЫЗ ТИЛИ

3-ай. 4-сабак: Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү — ээ жана баяндооч

🎯 Сабактын максаты

Сүйлөмдүн грамматикалык негизин түшүнүү, ээ менен баяндоочту айырмалоо жана сүйлөм ичинен туура табуу көндүмдөрүн өнүктүрүү.

Сабактын бөлүктөрү: теория, мисалдар, практикалык тапшырмалар жана 15 суроолук тест.

1. Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү деген эмне?

Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү — сүйлөмдүн негизги оюн билдирген ээ жана баяндооч.

Ээ менен баяндооч сүйлөмдүн грамматикалык негизин түзөт.

Мисал: Окуучу китеп окуйт.
  • Ким? — окуучу (ээ).
  • Эмне кылат? — окуйт (баяндооч).

2. Ээ деген эмне?

Ээ — сүйлөмдө ким же эмне жөнүндө сөз болуп жатканын билдирген баш мүчө.

Ээ көбүнчө зат атооч же ат атооч менен берилет.

Ээге берилүүчү суроолор

Мисалдар:
  • Мугалим сабак өттү. (Ким? — мугалим)
  • Күн чыкты. (Эмне? — күн)
  • Окуучулар келишти. (Кимдер? — окуучулар)
  • Китептер текчеде турат. (Эмнелер? — китептер)

3. Баяндооч деген эмне?

Баяндооч — ээнин кыймыл-аракетин, абалын же белгисин билдирген баш мүчө.

Баяндооч көбүнчө этиштен жасалат, бирок башка сөз түркүмдөрү менен да берилиши мүмкүн.

Баяндоочко берилүүчү суроолор

Мисалдар:
  • Бала ойноп жатат. (Эмне кылып жатат?)
  • Атам келди. (Эмне кылды?)
  • Аба суук. (Кандай?)
  • Ал мугалим. (Ким?)

4. Ээ менен баяндоочту кантип табабыз?

1-мисал: Айгүл ыр ырдады.

Ким? — Айгүл (ээ).

Эмне кылды? — ырдады (баяндооч).

2-мисал: Балдар мектепке барышты.

Кимдер? — балдар (ээ).

Эмне кылышты? — барышты (баяндооч).

3-мисал: Асман ачык.

Эмне? — асман (ээ).

Кандай? — ачык (баяндооч).

5. Сүйлөмдүн грамматикалык негизи

Сүйлөмдүн ээси жана баяндоочу анын грамматикалык негизин түзөт.

Мисал: Акылдуу окуучу тапшырманы тез аткарды.

Ээ — окуучу.

Баяндооч — аткарды.

«Акылдуу», «тапшырманы», «тез» сөздөрү баш мүчөлөр эмес.

Эсиңерде болсун: сүйлөмдөн биринчи «ким?» же «эмне?» деп ээни, андан кийин «эмне кылды?» же башка тиешелүү суроолор менен баяндоочту табабыз.

6. Практикалык тапшырмалар

1-тапшырма. Ээсин тап

  1. Окуучу тапшырманы аткарды. — Окуучу.
  2. Канат куштар учуп жүрөт. — Куштар.
  3. Апам тамак жасады. — Апам.
  4. Жамгыр жаады. — Жамгыр.

2-тапшырма. Баяндоочту тап

  1. Балдар футбол ойношту. — Ойношту.
  2. Күн жылуу. — Жылуу.
  3. Атам жумушка кетти. — Кетти.
  4. Китеп кызыктуу. — Кызыктуу.

3-тапшырма. Грамматикалык негизди аныкта

📝 7. Билимиңди текшер — тест

Ар бир суроодон бир туура жоопту танда. Бардык суроолорго жооп бергенден кийин «Жоопторду текшерүү» баскычын бас.

← 3-айдын сабактарына кайтуу