1. Сабактын максаты
- Медиасабаттуулук түшүнүгүн билүү.
- Маалымат булактарынын ишенимдүүлүгүн баалоо.
- Фейк жаңылыктарды аныктоонун жолдорун үйрөнүү.
- Маалыматтагы манипуляцияларды байкоо жана сынчыл ой жүгүртүү.
2. Медиасабаттуулук деген эмне?
Медиасабаттуулук — маалыматты издөө, түшүнүү, талдоо, ишенимдүүлүгүн баалоо жана жоопкерчилик менен колдонуу жөндөмү.
Биз маалыматты интернеттен, социалдык тармактардан, телекөрсөтүүдөн, радиодон, гезиттерден жана башка булактардан алабыз.
Ар бир маалыматты дароо чындык деп кабыл албастан, анын булагын жана далилдерин текшерүү зарыл.
3. Маалымат булактарын талдоо
Маалыматтын ишенимдүүлүгүн текшерүү үчүн төмөнкү суроолорго жооп бер:
- Ким жарыялады? Автору же маалымат булагы белгилүүбү?
- Качан жарыяланды? Маалымат жаңыбы же эскиби?
- Далил барбы? Документтер, сүрөттөр, изилдөөлөр же расмий билдирүүлөр көрсөтүлгөнбү?
- Башка булактар эмне дейт? Маалыматты көз карандысыз булактардан да текшерүүгө болобу?
- Максаты кандай? Маалымат берүү, жарнама кылуу же адамдардын сезимине таасир этүү максаты барбы?
Мисал: Социалдык тармакта мектептер эртең жабылат деген билдирүү чыкты. Аны бөлүшүүдөн мурун расмий билдирүүнү жана ишенимдүү маалымат булактарын текшерүү керек.
4. Фейк жаңылыктар деген эмне?
Фейк жаңылык — жалган же олуттуу түрдө бурмаланган маалыматты чындык катары таратуу.
Фейк маалымат адамдарды адаштырып, коркунуч жаратып же туура эмес чечим кабыл алууга түртүшү мүмкүн.
Фейк маалыматтын белгилери
- Өтө сенсациялуу же коркуткан баш сөз.
- Автору жана баштапкы булагы көрсөтүлбөйт.
- Маалыматты дароо таратууга үндөйт.
- Далилдери жок же далилдери башка нерсени көрсөтөт.
- Эски сүрөт же видео жаңы окуя катары берилет.
Эскертүү: Бул белгилердин бири эле маалыматтын сөзсүз жалган экенин далилдебейт. Маалыматты текшерүү керек.
5. Манипуляция деген эмне?
Манипуляция — адамдардын ой-пикирине, сезимине же чечимине таасир этүү үчүн маалыматты атайын бир тараптуу берүү.
Манипуляциянын мисалдары
- Коркутуу: «Муну кылбасаң, сөзсүз чоң көйгөйгө туш болосуң!»
- Ашыкча мактоо: Продукттун кемчиликтерин жашырып, пайдасын гана көрсөтүү.
- Контексттен бөлүү: Адамдын сөзүн толук эмес көрсөтүп, маанисин өзгөртүү.
- Жалган шашылыштык: «Дароо бөлүш! Болбосо кеч болуп калат!»
- Далилсиз жалпылоо: Бир окуяга карап бүтүндөй адамдар жөнүндө тыянак чыгаруу.
6. Маалыматты текшерүүнүн алгоритми
- Маалыматты шашпай оку.
- Авторун жана баштапкы булагын тап.
- Жарыяланган датасын текшер.
- Далилдерди жана сүрөттөрдүн контекстин кара.
- Башка ишенимдүү булактар менен салыштыр.
- Ишенимдүү экени аныкталбаса, бөлүшпө.
7. Практикалык тапшырма
Төмөнкү билдирүүнү талда:
«Шашылыш! Эртеңден баштап бардык окуучуларга бекер планшет берилет. Бул маалыматты 10 адамга жөнөтсөң, сен да аласың!»
Суроолор:
- Билдирүүнүн автору жана расмий булагы көрсөтүлгөнбү?
- Кандай далилдер жетишпейт?
- Кайсы сөздөр манипуляцияга окшош?
- Маалыматты кантип текшерсе болот?
- Сен бул билдирүүнү башкаларга жөнөтөт белең? Эмне үчүн?
Жыйынтык: Расмий булактан текшерилмейинче, бул билдирүүнү чындык деп кабыл алууга болбойт.
9. Үй тапшырмасы
- Интернеттен бир жаңылык танда.
- Анын авторун, датасын жана булагын аныкта.
- Маалыматты башка булактар менен салыштыр.
- Ишенимдүү же күмөндүү деп баалап, себебин жаз.