2-сабак. Шифрлөө жана электрондук-санариптик кол тамга
📚 Сабактын темасы
Шифрлөө жана электрондук-санариптик кол тамга.
Электрондук документ. Электрондук кол тамга.
Шифрлөө. Криптография.
🎯 Сабактын максаты
Электрондук документ жөнүндө түшүнүк алуу;
Электрондук-санариптик кол тамганын маанисин түшүнүү;
Шифрлөө эмне үчүн колдонуларын билүү;
Криптография жөнүндө баштапкы түшүнүк алуу;
Маалыматты коргоонун негизги жолдорун үйрөнүү.
📄 Электрондук документ деген эмне?
Электрондук документ — электрондук түрдө түзүлгөн,
сакталган жана компьютердик же башка санариптик түзүлүштөр аркылуу
жөнөтүлө турган документ.
Мисалдар:
Электрондук арыз, электрондук келишим, электрондук кат,
PDF документ, электрондук маалымкат.
Электрондук документти компьютерде түзүүгө, сактоого,
башка адамга жөнөтүүгө жана зарыл учурда электрондук кол тамга
менен тастыктоого болот.
✍️ Электрондук-санариптик кол тамга
Электрондук-санариптик кол тамга (ЭСК) —
электрондук документке кол койгон адамды аныктоого жана
документтин өзгөртүлбөгөнүн текшерүүгө жардам берген
санариптик каражат.
Эсиңде болсун:
Электрондук кол тамга кагаздагы кадимки кол тамганын
электрондук чөйрөдөгү функцияларын аткарууга жардам берет.
ЭСК эмне үчүн керек?
Электрондук документке кол коюу үчүн;
Документке кол койгон адамды аныктоо үчүн;
Документтин бүтүндүгүн текшерүү үчүн;
Электрондук кызматтарды пайдаланууда колдонуу үчүн.
🔐 Шифрлөө деген эмне?
Шифрлөө — маалыматты атайын ыкма менен
өзгөртүп, аны уруксатсыз адамдар үчүн түшүнүксүз кылуу процесси.
Жөнөкөй мисал:
Ачык маалымат: САЛАМ
Шифрлөөдөн кийин маалымат башка белгилер же символдор
түрүндө көрүнүшү мүмкүн.
Шифрленген маалыматты кайра түшүнүктүү түргө келтирүү
дешифрлөө же шифрди чечмелөө
деп аталат.
Негизги түшүнүктөр:
Ачык маалымат → Шифрлөө → Шифрленген маалымат
Шифрленген маалымат → Дешифрлөө → Баштапкы маалымат
🔑 Шифрлөөдө ачкыч
Шифрлөө системаларында ачкыч маалыматты
шифрлөө жана кайра чечмелөө үчүн колдонулуучу маанилүү
маалымат болуп саналат.
Ачкычтын жардамы менен шифрленген маалыматты кайра
баштапкы түрүнө келтирүүгө болот.
Маанилүү:
Сырсөздөрдү, коддорду жана башка купуя маалыматтарды
бөтөн адамдарга берүүгө болбойт.
🔬 Криптография деген эмне?
Криптография — маалыматты коргоо,
жашыруу жана коопсуз өткөрүү үчүн колдонулган ыкмаларды
изилдөөчү тармак.
Криптография кайда колдонулат?
Интернет аркылуу маалымат жөнөтүүдө;
Банктык операцияларда;
Электрондук кызматтарда;
Сырсөздөрдү жана маалыматтарды коргоодо;
Коопсуз байланыш системаларында.
🧠 Практикалык тапшырма
Жөнөкөй алмаштыруу ыкмасын колдонуп, ар бир тамганы
алфавит боюнча кийинки тамгага жылдыруу менен сөздү өзгөрткүлө.
Мисал:
А → Б
Б → В
В → Г
Г → Д
Тапшырма: «САЛАМ» сөзүн ушул принцип боюнча
өзгөртүп көргүлө.
Андан кийин алынган натыйжаны кайра мурунку абалына
келтирип көргүлө.
📝 Тест
1. Электрондук документ деген эмне?
А) Кагазга гана жазылган документ
Б) Электрондук түрдө түзүлгөн жана сакталган документ
В) Сүрөт гана
Г) Компьютердик оюн
Жооп: Б
2. Электрондук-санариптик кол тамга эмне үчүн колдонулат?
А) Музыка угуу үчүн
Б) Электрондук документке кол коюу жана аны тастыктоо үчүн
В) Сүрөт тартуу үчүн
Г) Видео көрүү үчүн
Жооп: Б
3. Шифрлөө деген эмне?
А) Маалыматты өчүрүү
Б) Маалыматты уруксатсыз адамдарга түшүнүксүз түргө өзгөртүү
В) Компьютерди өчүрүү
Г) Файлды көчүрүү
Жооп: Б
4. Шифрленген маалыматты кайра баштапкы түрүнө келтирүү эмне деп аталат?
А) Форматтоо
Б) Дешифрлөө
В) Көчүрүү
Г) Архивдөө
Жооп: Б
5. Криптография эмнени изилдейт?
А) Компьютердин түзүлүшүн гана
Б) Маалыматты коргоо жана жашыруу ыкмаларын
В) Компьютердик оюндарды
Г) Принтерди оңдоону
Жооп: Б
6. Шифрлөөдө эмне маанилүү роль ойнойт?
А) Ачкыч
Б) Монитор
В) Клавиатура
Г) Принтер
Жооп: А
7. Электрондук кол тамга эмнеге жардам берет?
А) Документке кол койгон адамды аныктоого
Б) Компьютердин үнүн көбөйтүүгө
В) Интернетти тездетүүгө
Г) Сүрөттү чоңойтууга
Жооп: А
8. Кайсы маалыматты бөтөн адамдарга берүүгө болбойт?
А) Сырсөз жана купуя коддор
Б) Сабактын темасы
В) Окуу китебинин аталышы
Г) Мектептин жалпы жаңылыгы
Жооп: А
9. Шифрленген маалыматтын негизги максаты кандай?
А) Маалыматты коопсуз сактоо жана уруксатсыз окуудан коргоо
Б) Маалыматты жок кылуу
В) Компьютерди тездетүү
Г) Файлдын көлөмүн гана көбөйтүү
Жооп: А
10. Кайсы тармакта криптография кеңири колдонулат?
А) Маалымат коопсуздугунда
Б) Спорттук оюндарда гана
В) Сүрөт тартууда гана
Г) Музыка угууда гана
Жооп: А
🏠 Үй тапшырмасы
«Маалыматты коргоодо шифрлөөнүн мааниси» деген темада
5–7 сүйлөмдөн турган чакан текст жазып келүү.
Ошондой эле электрондук-санариптик кол тамга кайсы учурларда
колдонуларын 3 мисал менен жазгыла.
💡 Сабактын негизги жыйынтыгы
Электрондук документтерди коргоодо электрондук-санариптик
кол тамга жана шифрлөө маанилүү ролду аткарат.
Криптография маалыматтын коопсуздугун камсыз кылуучу
маанилүү технологиялардын бири.