🎯 Сабактын максаты
- Программалык камсыздоо жөнүндө түшүнүк алуу;
- Программалык камсыздоонун түрлөрүн айырмалоо;
- Программалык лицензия деген эмне экенин түшүнүү;
- Эркин жана эркин эмес программалык камсыздоону айырмалоо;
- Программаны мыйзамдуу колдонуу эмне үчүн маанилүү экенин түшүнүү.
💻 Программалык камсыздоо деген эмне?
Программалык камсыздоо — компьютердин иштешин камсыз кылган
программалардын жыйындысы.
Компьютердеги операциялык система, браузер, тексттик редактор,
графикалык редактор жана башка программалар программалык камсыздоого кирет.
Мисалдар:
Windows, Linux, macOS — операциялык системалар.
Google Chrome, Firefox — браузерлер.
Microsoft Word, LibreOffice Writer — тексттик редакторлор.
📚 Программалык камсыздоонун негизги түрлөрү
1. Системалык программалар
Компьютердин негизги иштешин камсыз кылат.
Мисал: Windows, Linux, macOS.
2. Колдонмо программалар
Колдонуучунун конкреттүү иштерин аткарууга жардам берет.
Мисал: Word, Excel, PowerPoint, браузерлер.
3. Программалоо каражаттары
Жаңы программаларды түзүү үчүн колдонулат.
Мисал: Python, Visual Studio Code жана башка программалоо чөйрөлөрү.
📜 Лицензия деген эмне?
Программалык лицензия — программаны кандай шарттарда
колдонууга, көчүрүүгө, өзгөртүүгө же таратууга болорун аныктаган эрежелер.
Жөнөкөй мисал:
Эгер программа лицензия боюнча бир компьютерде гана колдонууга уруксат берсе,
аны уруксатсыз башка компьютерлерге көчүрүүгө болбойт.
⚠️ Ар бир программаны анын лицензиясында көрсөтүлгөн шарттарга ылайык колдонуу керек.
🟢 Эркин программалык камсыздоо
Эркин программалык камсыздоо — колдонуучуга программаны
колдонуу, изилдөө, өзгөртүү жана таратуу боюнча белгилүү эркиндиктерди берген
программалык камсыздоо.
Маанилүү: «эркин программалык камсыздоо» сөзсүз түрдө
«акысыз программа» дегенди билдирбейт. Бул жерде негизги түшүнүк —
колдонуучунун программаны колдонуу жана өзгөртүү эркиндиктери.
Мисал:
GNU/Linux сыяктуу эркин программалык камсыздоолор.
🔓 Open Source деген эмне?
Open Source — программалык камсыздоонун баштапкы коду
ачык болуп, лицензиясы уруксат берген шарттарда аны көрүүгө, өзгөртүүгө
жана таратууга мүмкүнчүлүк берген ыкма.
Мисал:
Кээ бир Open Source долбоорлорунда программанын баштапкы кодун
карап чыгып, аны жакшыртууга салым кошууга болот.
🔴 Эркин эмес программалык камсыздоо
Эркин эмес программалык камсыздоо — колдонуунун,
өзгөртүүнүн, көчүрүүнүн же таратуунун айрым укуктары лицензия менен
чектелген программалык камсыздоо.
Мисалдар:
Көптөгөн коммерциялык программалар өзүнүн менчик лицензиясы менен тарайт.
Мындай программаларды колдонууда лицензиянын шарттарын сактоо керек.
💰 Акысыз программа менен эркин программаны айырмалоо
| Түшүнүк |
Мааниси |
| Акысыз программа |
Программаны акча төлөбөй колдонууга уруксат берилет, бирок анын коду жана башка укуктары чектелиши мүмкүн. |
| Эркин программалык камсыздоо |
Лицензиясы колдонуучуга белгилүү программалык эркиндиктерди берет. |
| Эркин эмес программа |
Лицензиясы колдонуу, өзгөртүү же таратуу укуктарын чектейт. |
📝 Лицензиялардын айрым түрлөрү
| Лицензия/модель |
Кыскача түшүндүрмө |
| Open Source |
Баштапкы код лицензиянын шарттарына ылайык жеткиликтүү. |
| Proprietary |
Программага болгон укуктар белгилүү бир ээлик кылуучуга таандык жана колдонуу шарттары чектелиши мүмкүн. |
| Freeware |
Программаны акысыз колдонууга уруксат берилет, бирок бул сөзсүз Open Source дегенди билдирбейт. |
| Shareware |
Программанын чектелген версиясы же сыноо мөөнөтү сунушталышы мүмкүн. |
| Public Domain |
Автордук укуктун чектөөлөрү колдонулбаган же тиешелүү укуктардан баш тартылган программалык материалдар болушу мүмкүн. |
⚖️ Эмне үчүн лицензияны сактоо керек?
- Автордун жана укук ээсинин эмгегин урматтоо үчүн;
- Программаны мыйзамдуу колдонуу үчүн;
- Уруксатсыз көчүрүүгө жана таратууга жол бербөө үчүн;
- Программанын колдонуу шарттарын туура түшүнүү үчүн.
⚠️ Интернеттен табылган ар бир программаны каалагандай көчүрүп,
өзгөртүп же таратууга болот деп ойлобоо керек.
Алгач анын лицензиясын текшерүү зарыл.
🔎 Өз алдынча текшерүү
- Программалык камсыздоо деген эмне?
- Программалык лицензия эмне үчүн керек?
- Эркин программалык камсыздоо деген эмне?
- Open Source деген түшүнүк эмнени билдирет?
- Акысыз программа менен эркин программалык камсыздоонун айырмасы эмнеде?
- Эркин эмес программалык камсыздоодо кандай чектөөлөр болушу мүмкүн?
- Лицензияны сактоо эмне үчүн маанилүү?
✏️ Практикалык тапшырма
Төмөнкү программаларды карап чыгып, алардын кайсы түргө жакын экенин аныктагыла:
1. Windows
2. GNU/Linux
3. Акысыз, бирок баштапкы коду жабык программа
4. Open Source программасы
Ар бир мисал боюнча анын лицензиялык шарттарын өз алдынча текшерип,
эмне үчүн ошол категорияга кирерин түшүндүргүлө.