Сабактын максаты
Окуучулар Python тилиндеги сап (string) түшүнүгүн өздөштүрүшөт. Саптагы символдорго индекс аркылуу кайрылууну, үзүм алууну, саптарды бириктирүүнү, салыштырууну жана негизги сап методдорун колдонууну үйрөнүшөт.
Күтүлүүчү натыйжалар
- Саптык маалыматтын өзгөчөлүгүн түшүндүрөт.
- Саптын узундугун len() менен аныктайт.
- Символдорго индекс жана үзүм аркылуу кайрылат.
- Саптарды бириктирет жана салыштырат.
- upper(), lower(), strip(), replace(), split(), join() методдорун колдонот.
1. Сап (string) деген эмне?
Сап — символдордун иреттелген тизмеги. Сапка тамгалар, цифралар, боштуктар жана атайын белгилер кириши мүмкүн. Python тилинде сап тырмакчага алынып жазылат.
aty = "Айжан"
mektep = '№35 мектеп'
kabар = "Python тилин үйрөнүп жатам!"
print(aty)
print(mektep)
print(kabar)
2. Саптын узундугу жана индекстери
Саптагы символдор белгилүү бир тартипте жайгашат. Python тилинде биринчи символдун индекси 0 болот. Терс индекс саптын аягынан санайт.
soz = "PYTHON"
print(soz[0]) # P
print(soz[2]) # T
print(soz[-1]) # N
print(len(soz)) # 6
| Символ | P | Y | T | H | O | N |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Индекс | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
len() функциясы саптагы символдордун санын эсептейт. Боштук да символ катары эсептелет.
soz[0] = "B" деп түздөн-түз өзгөртүү мүмкүн эмес. Өзгөртүлгөн жаңы сап түзүү керек.3. Саптан үзүм алуу (slicing)
Үзүм саптын белгилүү бөлүгүн алуу үчүн колдонулат. Жазылышы: soz[башталышы:аягы:кадам]. Аяктоо индекси алынган бөлүккө кирбейт.
soz = "INFORMATIKA"
print(soz[0:4]) # INFO
print(soz[4:8]) # RMAT
print(soz[:5]) # INFOR
print(soz[5:]) # MATIKA
print(soz[::2]) # I F R A I A белгилеринин ар бир экинчиси
Сапты тескери тартипте алуу:
soz = "PYTHON"
print(soz[::-1])
Натыйжасы: NOHTYP.
4. Саптарды бириктирүү жана кайталоо
+ оператору саптарды бириктирет, ал эми * оператору сапты көрсөтүлгөн санда кайталайт.
aty = "Айжан"
familiya = "Осмонова"
toluk_aty = aty + " " + familiya
print(toluk_aty)
print("Салам! " * 3)
Натыйжасы:
Айжан Осмонова
Салам! Салам! Салам!
5. Саптар менен иштөөчү негизги методдор
Метод — белгилүү бир объект менен иш аткаруучу функция. Сап методдору саптын абалын текшерүүгө же анын негизинде жаңы сап түзүүгө жардам берет.
| Метод | Кызматы | Мисал |
|---|---|---|
upper() | Бардык тамгаларды баш тамгага өткөрөт | "Salam".upper() → SALAM |
lower() | Бардык тамгаларды кичине тамгага өткөрөт | "SALAM".lower() → salam |
title() | Ар бир сөздүн баш тамгасын чоңойтот | "hello world".title() → Hello World |
strip() | Башындагы жана аягындагы боштуктарды алып салат | " test ".strip() → test |
replace(a,b) | Саптагы a бөлүгүн b менен алмаштырат | "көк".replace("к","ж") → жөж |
find() | Изделген бөлүктүн биринчи индексин табат; табылбаса -1 берет | "мектеп".find("к") → 2 |
count() | Белги же бөлүк канча жолу кездешерин санайт | "апа".count("а") → 2 |
soz = " Python тили "
print(soz.strip())
print(soz.upper())
print(soz.lower())
tekst = "Мен Python үйрөнөм"
print(tekst.replace("Python", "программалоону"))
6. Сапты бөлүү жана кайра бириктирүү
split() сапты бөлүктөргө бөлүп, тизме кайтарат. join() тизмедеги саптарды бириктирет.
aty_jonu = "Айбек Токтосунов"
boluktor = aty_jonu.split()
print(boluktor)
print("-".join(boluktor))
Натыйжасы:
['Айбек', 'Токтосунов']
Айбек-Токтосунов
Мисалы, боштук менен берилген сөздөрдү үтүр аркылуу бириктирүүгө болот:
сөздөр = ["Python", "маанилүү", "тил"]
текст = ", ".join(сөздөр)
print(текст)
7. Саптарды салыштыруу жана иргөө
Саптарды ==, !=, <, > операторлору менен салыштырууга болот. Салыштыруу символдордун коддору жана тартиби боюнча жүргүзүлөт. Чоң жана кичине тамгалар айырмаланат.
print("alma" == "alma") # True
print("alma" != "Alma") # True
print("abc" < "abd") # True
Сөздөр тизмесин алфавиттик тартипке келтирүү үчүн sort() же sorted() колдонулат.
sozder = ["алма", "өрүк", "банан"]
sozder.sort()
print(sozder)
8. Практикалык иштер
- Жеңил: аты-жөнүңөрдү сап катары сактап, экранга баш тамгалар менен жана кичине тамгалар менен чыгаргыла.
- Орто: "ИНФОРМАТИКА" деген саптан биринчи 4 символду жана акыркы 5 символду өз-өзүнчө чыгаргыла.
- Орто: колдонуучудан сүйлөм алып, анын узундугун эсептегиле жана боштуктарды алып салган вариантын чыгаргыла.
- Орто: "Мен Python үйрөнөм" сүйлөмүндөгү Python сөзүн программалоо деген сөзгө алмаштыргыла.
- Татаал: колдонуучудан боштук менен бөлүнгөн үч сөз алып, split() аркылуу бөлүп, аларды дефис менен бириктиргиле.
9. Сабакты бышыктоо
- Сап деген эмне?
- Саптын биринчи символунун индекси канча?
- len() функциясы эмнени аныктайт?
- Саптан үзүм алуу үчүн кайсы жазылыш колдонулат?
- Эмне үчүн саптын символун түздөн-түз өзгөртүү мүмкүн эмес?
- upper() жана lower() методдорунун айырмасы эмнеде?
- split() жана join() эмне кылат?
- find() издеген символду таппаса эмне кайтарат?
10. Үй тапшырма
Колдонуучудан аты-жөнүн киргизгиле. Аны ашыкча боштуктардан тазалап, баш тамга менен жана кичине тамга менен чыгаргыла. Аты-жөнүн сөздөргө бөлүп, ортосуна дефис коюп кайра бириктиргиле. Андан соң саптын узундугун эсептеп, биринчи жана акыркы символун экранга чыгаргыла.
📝 2.5-сабактын тестин тапшыруу ← Сабактар тизмесине кайтуу